Sonsuz Türk

ERKEN DÖNEM OSMANLI TARİHİNDE TRABZON

ERKEN DÖNEM OSMANLI TARİHİNDE TRABZON
FATİH YURTTAŞ
FATİH YURTTAŞ( fatihyurttas@gmail.com )
762
28 Aralık 2018 - 11:09

Trabzon şehri, bugün Türkiye’nin, Karadeniz Bölgesinin Doğusunda yer alan tarihi bir
şehirdir. Liman şehri olup ticaret yolları üzerinde bulunmaktadır. Kimler ve ne zaman
kurulduğuna dair kesin bilgiler yoktur. Ancak şehirden bahseden ilk kaynak M.Ö. 400 yılında
Anabasis’tir. Onun verdiği bilgilere göre Sinop’a bağlı bir şehirdir. Kayıtlara göre ilk ismi
Trapezus’dur. 1 Trabzon milattan önce bir dönem Perslerin hakimiyetine girmiş, Büyük
İskender, Pers’leri bozguna uğratarak bölgeye hakim olmuştur. İskender’in ölümünden sonra
komutanlarından Eumenes’in idaresi altında kalmıştır. Kısa bir süre içinde,  I. Mithridates’in
kurduğu Pontus Krallığı bölgeyi kontrolü altına almıştır. Roma imparatorluğu bölgeyi ve şehri
ele geçirerek Eyalet statüsüne sokmuştur. Coğrafi konumu dolaysıyla ikmal yolları üzerinde
kurulmuş olması, şehrin gelişmesinde rol almış olmalıdır.
Şehir, Doğu Roma İmparatorluğunun kurulması ve I. Konstantinos’un Hıristiyanlığı
benimsemesi ile dini merkez özelliği taşımaya başlamış olmalıdır. İnşa edilen dini mabetler
bunu destekler niteliktedir. Selçukluların bölgeye akınlar düzenlemeye başlamasıyla, 1081
tarihinde Selçuklu Sultanı Melikşah kısa sürede olsa şehre hakim olmuştur. Trabzon şehri,
konumu itibariyle Doğu Roma döneminde, İmparatorluk ailesine mensup valiler tarafından
yönetilmiştir. Bu imtiyazlı durumu, kısmen özerlik taşımasını da beraberinde getirmiştir. 1204
tarihinde İmparatorluk başkenti Latin istilasına uğrayınca, Trabzon’a kaçan Aleksios
Komnenos burada İmparatorluğunu ilan etti. Moğol baskıları, Anadolu’da kendine
hissettirmeye başlamasıyla, Karadeniz-İran ticaret yolu Trabzon’a kaymaya başladığı görülür.
XIII. yüzyılda, ticaretin Trabzon şehrine kayması ile birlikte, şehirde Venedik ve Ceneviz
ticaret kolonileri oluşmaya başladığı görülür. Yoğun görünen Türkmen yerleşimleri,
Trabzon’un dağlık kesimlerde oluşma aşamasına başladığı gözlemlenebilir. Bu dönemde

1 Heath W. Lowry, Feridun Emecen, “Trabzon” TDV İslam Ansiklopedisi, C:1 , Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları,
İstanbul 2002, 296-301.

Türkmen emirleriyle siyasi evlilikler yapıldığı gözlemlenir. Özellikle Akkoyunlu’lar ile siyasi
ilişkiler gelişir.
Osmanlıların bölgeyle ilgilenmeleri, Yıldırım Bayezıt’ın, Devleti merkezileştirme
çabaları ile Samsun- Canik bölgelerindeki yayılma faaliyetleri ile başladığı görülür. 1402
Ankara savaşının yıkıcı etkilerinin yansıması sonucu, Osmanlılar, Trabzon’a ilk akınlarını
1442 yılında, Sultan II. Murad döneminde yağma amaçlı yaptılar. Fatih Sultan Mehmed’in
İstanbul’u feth etmesiyle, Trabzon Osmanlılara vergi vermeye başladı. Kendini Roma’nın
resmi varisi sayan Sultan II. Mehmed, kafasında kurguladığı İmparatorluk projesi için, Bizans
İmparatorluk hanedanının üyelerini kendine rakip görmüş olmalıdır. Bu amaçla Bizans
hanedan mensuplarının bağımsız olarak varlıklarını sürdürmelerine olanak sağlamadığı
görülür.
1456 yılında, Şey Cüneyt komutasındaki Türkmenler, Trabzon’a bir kuşatma harekatı
düzenlediler. Hedefi şehri alıp kendi Devletini kurmak olmalıdır. Trabzon bu kuşatma da
başarılı bir savunma yaptı. Bu harekat Sultan II. Mehmed’in Trabzon’a karşı yapmayı
düşündüğü harekatı çabuklaştırmış olabilir. Sultan 1461 tarihinde şehre girdi. Hanedan
mensuplarını sürgüne göndererek şehirden uzaklaştırdı. Şehrin fethi ile ilgili olarak,
Chalcocondyles, Kritovoulos, Dukas ve Tursun Bey tarihleri temel kaynak olarak görülür.
Şehir, fetih edilmesiyle İstanbul’a bir zorunlu göç yapıldığı görülür. Bu göç boşalan
İstanbul nüfusunu takviye edip, şehrin gelişmesine katkıda bulunmak için yapılmış olmalıdır.
Trabzon Rum ahalisinden 1500 genç devşirme olarak alınmıştır. Bu rakamı Chalcocondyles
800 olarak vermektedir. Rakamlar arasında farklar olsa da önemli bir sayıda genç devşirilmek
üzere alınmıştır. İlk tahrir defteri olan 1486 tarihli defterlerde Trabzon’da yaşayan ahalinin
büyük ölçüde Hıristiyan ve Rum olduğu gözlenmektedir. 1523, 1553 ve 1583 yılarında ki
yapılan tahrirlere göre şehrin büyük ölçüde İslamlaşmış olduğu söylenebilir. 2 şehir üç
bölümden oluşuyordu. Liman bölgesinde Aşağıhisar, Güney kısmında Yukarıhisar, ve orta
bölümü oluşturan Ortahisar. Surların dışında Doğu, Batı ve Güney Varoşları bulunuyordu.
Şehrin surlar içinde yer alan üç bölümü sosyal ve ekonomik olarak da birbirlerinden
ayrılıyordu. Şehrin fetih edilmesiyle, St.Sophia Kilisesi Aya Sofya cami olarak çevrildi.
Günümüz de hala ayakta kalan yapı şehrin önemli tarihi yapılarındandır. St. Eugenios Kilisesi
Yeni Cuma cami olarak çevrildi. Günümüzde ayakta kalmış diğer bir tarihi yapıdır. İskender

2 Heath W. Lowry, Trabzon Şehrinin İslamlaşması ve Türkleşmesi 1461-1583, Çev. Demet Lowry, Heath W. Lowry
( İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınları, 1981), 156.

Paşa camii, İmaret camii yada Hatuniye Camii erken tarihli yapılar arasında gösterilebilir.
Şehir’in imarına, Sultan II. Abdülhamit’in büyük çapta katkıda bulunduğu söylenebilir.
özellikle eğitim kurumlarının düzenlenmesi, fiziki olarak daha sağlıklı binalar inşa edilmesi
II. Abdülhamit döneminde olmuştur. Sultanın, İstanbul Üniversitesin de bulunan özel resim
koleksiyonunda Trabzon ile çok önemli resimler bulunmaktadır.
Sonuç olarak, Trabzon stratejik ticaret yolları üzerinde yer alan tarihi bir şehirdir.
Osmanlılar, şehir ile ilgilenmeye Yıldırım Beyazıt dönemde başlasalar da, 1461 yılına kadar
Trabzon Rum İmparatorluğu olarak varlığını sürdürmüştür. Fatih Sultan Mehmed tarafından
fetih edilen şehrin, yöneticisi olan hanedan mensupları sürgüne gönderilmiştir. Şehir
ahalisinin bir kısmı zorunlu olarak İstanbul’a göç ettirilmiştir. İlk tahrirler 1486 tarihinde
yapılmıştır. Bu tahrir defterlerine göre şehirdeki Hıristiyan ve Rum kesim varlığını
korumaktadır. Ancak daha sonra tahriri defterlerine göre 20 sene içerinde İslamlaştıkları
görülmektedir. Sultan II. Abdülhamit Şehre imar olarak gelişmesi bakımından önemli
hizmette bulunmuştur.